Mahmut Celal Bayar

[UzmanYazarUzmanYazar is verified member.]

Mahmut Celal Bayar (1883 - 1986)

Türkiye Cumhuriyeti'nin 3. Cumhurbaşkanı, Kurtuluş Savaşı'nın "Galip Hoca"sı, İş Bankası'nın kurucusu ve çok partili siyasi hayata geçişin mimarlarından biri olan Celal Bayar, 103 yıllık ömrüne bir imparatorluğun çöküşünü ve yeni bir devletin doğuşunu sığdırmıştır.

1. Erken Dönem ve Gençlik Yılları

• Doğum: 16 Mayıs 1883 tarihinde Bursa'nın Gemlik ilçesine bağlı Umurbey köyünde doğdu.
• Ailesi: Babası, Plevne Savaşı gazilerinden ve müderris Abdullah Fehmi Efendi'dir.
• Eğitimi: İlk ve orta öğrenimini Bursa'da tamamladı. Daha sonra Bursa'daki "College Français de l'Assomption"da eğitim görerek iyi derecede Fransızca öğrendi.
• Meslek Hayatı: Memuriyet hayatına Bursa Ziraat Bankası'nda veznedar olarak başladı. Daha sonra Almanlara ait "Deutsche Orientbank"ta (Doğu Bankası) çalışarak bankacılık ve finans alanında tecrübe kazandı.

2. İttihat ve Terakki ve "Galip Hoca" Efsanesi

Genç yaşta siyasete ilgi duyan Bayar, 1907 yılında İttihat ve Terakki Cemiyeti'ne katıldı. II. Meşrutiyet'in ilanından sonra cemiyetin İzmir şubesini kurdu ve Ege Bölgesi'nde aktif rol oynadı.

• Milli Mücadele Başlıyor: I. Dünya Savaşı'nın ardından İzmir'in işgali tehlikesi belirince, halkı işgale karşı örgütlemek için Ege dağlarına çıktı.
• Galip Hoca: Tanınmamak için sarık sarıp cübbe giyerek "Galip Hoca" takma adını kullandı. Köy köy dolaşarak halkı milli direnişe çağırdı ve Müdafaa-i Hukuk cemiyetlerinin kurulmasına öncülük etti.
• Meclis Yılları: Son Osmanlı Mebusan Meclisi'ne Saruhan (Manisa) milletvekili olarak katıldı. İstanbul'un işgalinden sonra Ankara'ya geçerek Birinci Büyük Millet Meclisi'nde (TBMM) yer aldı.

3. Cumhuriyet'in İktisatçısı ve Başbakanlık

Cumhuriyet'in ilanıyla birlikte, yeni devletin ekonomik temellerinin atılmasında Mustafa Kemal Atatürk'ün en güvendiği isimlerden biri oldu.

• Mübadele ve İmar: İmar ve İskân Bakanlığı yaparak nüfus mübadelesini yönetti.
• İş Bankası'nın Kuruluşu (1924): Atatürk'ün talimatıyla, ulusal sermayenin oluşturulması ve sanayinin desteklenmesi amacıyla Türkiye İş Bankası'nı kurdu ve ilk genel müdürü oldu.
• İktisat Vekilliği: 1932-1937 yılları arasında İktisat Vekili (Ekonomi Bakanı) olarak görev yaptı. Devletçilik ilkesini liberal bir bakış açısıyla harmanlayarak sanayi hamlelerini yönetti.
• Başbakanlık (1937-1939): İsmet İnönü'nün ardından Atatürk tarafından Başbakanlığa getirildi. Atatürk'ün vefatına kadar bu görevde kaldı ve Atatürk'ün son başbakanı oldu.

4. Demokrat Parti ve Çok Partili Hayat

II. Dünya Savaşı sonrasında, Türkiye'de tek parti döneminin sona ermesi gerektiğini savunan grubun liderliğini yaptı.

• Dörtlü Takrir (1945): Adnan Menderes, Fuad Köprülü ve Refik Koraltan ile birlikte CHP grubuna, partinin demokratikleşmesi için ünlü "Dörtlü Takrir"i verdi. Önerge reddedilince istifa ederek CHP'den ayrıldı.
• DP'nin Kuruluşu (1946): 7 Ocak 1946'da Demokrat Parti'yi (DP) kurdu ve genel başkanı oldu.
• 1950 Seçimleri ve Beyaz Devrim: 14 Mayıs 1950 seçimlerinde DP büyük bir zafer kazandı. "Yeter Söz Milletindir" sloganıyla iktidara gelen parti, 27 yıllık tek parti dönemini sona erdirdi.

5. Cumhurbaşkanlığı Yılları (1950-1960)

TBMM tarafından Türkiye Cumhuriyeti'nin 3. Cumhurbaşkanı seçildi.

• Sivil Cumhurbaşkanı: Asker kökenli olmayan (sivil) ilk cumhurbaşkanıdır. (Milli Mücadele'ye katılmış olsa da kariyeri bürokrasi ve siyaset üzerinedir).
• Aktif Rol: Anayasal olarak tarafsız olması gerekse de, DP'nin politikalarında aktif rol oynamaya devam etti. Başbakan Adnan Menderes ile birlikte 10 yıl boyunca ülkeyi yönetti.
• Dış Politika: Batı Bloku ile ilişkilerin güçlendirilmesini savundu. Türkiye'nin NATO'ya girmesinde (1952) etkili oldu.

6. 27 Mayıs Darbesi ve Yassıada

27 Mayıs 1960 sabahı Türk Silahlı Kuvvetleri yönetime el koydu. Celal Bayar ve DP yöneticileri tutuklanarak Yassıada'ya gönderildi.

• Yargılama: "Vatan hainliği" ve "Anayasayı ihlal" suçlamalarıyla yargılandı.
• İdam Kararı: Mahkeme sonucunda Adnan Menderes, Fatin Rüştü Zorlu ve Hasan Polatkan ile birlikte idama mahkûm edildi.
• Cezanın Dönüşümü: 65 yaşın üzerinde olması (o sırada 77 yaşındaydı) nedeniyle idam cezası müebbet hapse çevrildi.
• Hapis Yılları: Kayseri Cezaevi'nde yaklaşık 3 yıl hapis yattı.

7. Son Yılları ve Ölümü

• Af ve Özgürlük: 1964 yılında sağlık sorunları nedeniyle tahliye edildi. 1966 yılında Cumhurbaşkanı Cevdet Sunay tarafından affedildi.
• Siyasi Hakların İadesi: 1974 yılında siyasi hakları iade edildi, ancak aktif siyasete dönmek yerine birleştirici bir "büyü" rolü üstlendi.
• Vefat: 22 Ağustos 1986'da İstanbul'da, 103 yaşında kalp yetmezliği sonucu vefat etti.
• Defin: Bursa'nın Gemlik ilçesindeki Umurbey'de, kendi adına yapılan anıt mezara defnedildi.

Celal Bayar Hakkında Kısa Notlar

• Atatürk'ün son başbakanı, Cumhuriyet'in ilk sivil cumhurbaşkanıdır.
• Dünya üzerinde en uzun yaşayan devlet başkanlarından biri olarak tarihe geçmiştir (103 yıl).
• Milli Mücadele'deki kod adı Galip Hoca, Ege halkı arasında bir efsane olarak anlatılagelmiştir.