Adnan Menderes

[UzmanYazarUzmanYazar is verified member.]

Adnan Menderes (1899 - 1961)

Türkiye Cumhuriyeti'nin 9. Başbakanı, Demokrat Parti'nin (DP) lideri ve Türk siyasi tarihinin "demokrasi şehidi" olarak anılan simgesi Adnan Menderes, 1950-1960 yılları arasındaki on yıllık iktidarı ve 27 Mayıs Darbesi sonrası idamıyla tarihe derin bir iz bırakmıştır.

1. Erken Dönem ve Ailesi

• Doğum: 1899 yılında Aydın'da, şehrin köklü ailelerinden Katipzade İbrahim Ethem Bey ile Tevfika Hanım'ın oğlu olarak dünyaya geldi.
• Eğitimi: İlköğrenimini İzmir İttihat ve Terakki Mektebi'nde tamamladı. Ardından İzmir Amerikan Koleji'nde (Kızılçullu) eğitim gördü.
• Milli Mücadele: I. Dünya Savaşı yıllarında yedek subay eğitimi aldı ancak hastalığı (sıtma) nedeniyle cepheye gidemedi. Kurtuluş Savaşı sırasında Aydın'da "Ay Yıldız" çetesini kurarak direnişe katıldı. Bu hizmetlerinden dolayı İstiklal Madalyası ile onurlandırıldı.
• Hukuk Eğitimi: Siyasete atıldıktan sonra Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi'ne devam etti ve buradan 1935 yılında mezun oldu.

2. Siyasete İlk Adımlar (CHP Dönemi)

• Serbest Cumhuriyet Fırkası: 1930 yılında Fethi Okyar tarafından kurulan Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın Aydın il başkanı oldu. Partinin kısa sürede kapatılmasının ardından Mustafa Kemal Atatürk'ün dikkatini çekti.
• CHP Milletvekilliği: Atatürk'ün davetiyle Cumhuriyet Halk Partisi'ne (CHP) katıldı ve 1931 seçimlerinde Aydın milletvekili seçildi. 1945 yılına kadar CHP içinde görev yaptı.

3. Demokrat Parti'nin Doğuşu

II. Dünya Savaşı sonrası Türkiye'de çok partili hayata geçiş sancıları yaşanırken, Menderes ve arkadaşları parti içi muhalefeti başlattı.

• Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu: Bu kanun tasarısı görüşülürken hükümetle ters düştü.
• Dörtlü Takrir: 1945'te Celal Bayar, Fuad Köprülü ve Refik Koraltan ile birlikte CHP grubuna verdikleri "Dörtlü Takrir" ile parti tüzüğünde demokratik değişiklikler talep etti. Talepler reddedilince partiden ihraç edildi.
• DP'nin Kuruluşu: 7 Ocak 1946'da Demokrat Parti'yi kuran ekipte yer aldı.

4. İktidar Yılları (1950-1960)

• 14 Mayıs 1950 Zaferi: "Yeter Söz Milletindir" sloganıyla girilen seçimlerde DP büyük bir zafer kazandı. Menderes, hükümeti kurarak Başbakan oldu.
• Ekonomik Kalkınma: İlk yıllarında tarımda makineleşme, karayolu hamlesi ve sanayi yatırımlarıyla büyük bir ekonomik büyüme yakaladı. Köylüye yönelik politikalarıyla halk nezdinde büyük destek gördü.
• Dış Politika: Türkiye'nin NATO'ya üye olması (1952) bu dönemde gerçekleşti. Kore Savaşı'na asker gönderilmesi kararı alındı.
• Ezanın Aslına Dönüşü: İktidara gelir gelmez yaptığı ilk icraatlardan biri, 18 yıldır Türkçe okunan ezanın tekrar Arapça okunmasını serbest bırakmak oldu.

5. Kriz Yılları ve Gerilim

İktidarının ikinci yarısında ekonomik sıkıntılar ve siyasi gerilimler artmaya başladı.

• 6-7 Eylül Olayları (1955): İstanbul'da azınlıklara yönelik yağma ve saldırı olayları hükümeti zor durumda bıraktı.
• Basın ve Muhalefetle İlişkiler: Basına yönelik kısıtlamalar ve muhalefete karşı sert tutum eleştirilere neden oldu.
• Vatan Cephesi ve Tahkikat Komisyonu: Muhalefet partilerinin faaliyetlerini incelemek için kurulan "Tahkikat Komisyonu", anayasaya aykırı olduğu gerekçesiyle büyük tepki çekti ve darbenin gerekçelerinden biri yapıldı.

6. Uçak Kazası (1959)

17 Şubat 1959'da Kıbrıs görüşmeleri için Londra'ya giderken uçağı Gatwick Havalimanı yakınlarında düştü. Menderes kazadan sağ kurtuldu. Bu olay, ülke içindeki siyasi gerilimi kısa bir süreliğine yumuşatsa da fırtına dinalmadı.

7. 27 Mayıs Darbesi ve İdamı

• Darbe: 27 Mayıs 1960 sabahı TSK yönetime el koydu. Menderes ve hükümet üyeleri tutuklanarak Yassıada'ya gönderildi.
• Yassıada Mahkemeleri: Yüksek Adalet Divanı'nda "Anayasayı ihlal" suçlamasıyla yargılandı. "Bebek Davası", "Köpek Davası" gibi onur kırıcı davalarla da muhatap oldu.
• İdam Kararı: Mahkeme sonucunda 15 kişi idama mahkûm edildi. Milli Birlik Komitesi, Menderes ile Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu ve Maliye Bakanı Hasan Polatkan'ın idamını onayladı.
• İnfaz: 17 Eylül 1961'de, İmralı Adası'nda idam edildi.

8. İade-i İtibar

Menderes'in naaşı yıllarca İmralı'da kaldı. 1990 yılında çıkarılan bir yasayla itibarı iade edildi ve naaşı, 17 Eylül 1990'da devlet töreniyle İstanbul Topkapı'daki anıt mezara nakledildi.

Adnan Menderes Hakkında Kısa Notlar

• Türk siyasetinde "Demokrasi Şehidi" olarak anılır.
• İdamından önceki son sözleri: "Hayata veda etmek üzere olduğum şu anda devletim ve milletime ebedi saadetler dilerim." olmuştur.
• Adına üniversite (Adnan Menderes Üniversitesi - Aydın), havalimanı (İzmir Adnan Menderes Havalimanı) ve birçok bulvar bulunmaktadır.