S
SoruCevap
Çocukluğun erken devirlerinde başlayan, toplumsal bağlantı ve etkileşim hünerlerinde yetersizlik, lisan gelişiminde gerilik ve tekrarlayıcı davranışlarlakarakterize nörogelişimsel bir bozukluktur. Nörogelişimsel bozukluktan kastedilen, anne karnından itibaren başlayıp bebeklikte devam eden, olağan olmayan beyin gelişimidir. Otizm de "Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu", "Öğrenme Bozukluğu / Disleksi" üzere nörogelişimsel bozukluklardan biridir.
Belirtileri hayatın birinci üç yılında başlamaktadır.
Otizm Belirtileri Nelerdir?
Sözel irtibatta nitel bozulma
Otizmli çocuklarda en sık müracaat nedenlerinden biri konuşmanın olmaması, gecikmesi, yaşıtlarına nazaran geri olmasıdır. Konuşmayı öğrense de çok az konuşur yahut öğrendiği sözleri nadiren kullanır. Mesala bir defa "anne" der lakin uzun müddet bir daha anne demez. Konuşması gelişse bile bizatihi konuşmayı başlatmaz, karşılıklı konuşmayı sürdürmede zahmet yaşar.
Toplumsal iletişim-etkileşimde nitel bozulma
Karşısındaki şahsa gülümseme ya da yüz tabirine uygun yüz sözüyle karşılık verme, sarılma üzere duygusal karşılık verme üzere davranışları göstermezler.
Göz temasının yokluğu yahut kısa vadeli olması bariz dikkat çeken belirtilerden birisidir. Ortak dikkat olarak tanımlanan, irtibat kurduğu kişinin işaretlerine dikkat etme yahut karşısındakinin dikkatini bir kişi ya da objeye yöneltebilme mahareti yetersizdir. Bunun somut göstergesi istediği bir şeyi parmakla gösterebilmektir. Bir ileri basamağı ise güzeline giden bir şeyi, örneğin dışarıda gördüğü bir kediyi parmağıyla göstererek ilgisini paylaşabilmesidir. Lisanın gelişebilmesi için öncelikle ortak dikkatin gelişmesi gerekir
Ailelerin en çok lisana getirdiği şikayetlerden biri de ismi ile çağrıldığında birçok sefer bakmamasıdır. Duymuyormuş üzere davranırlar ve aileler işitmediğini düşünürler. Annesi yahut babasının sabah işe giderken bay bay deme ya da konuta geldiklerinde sevinme, kucaklama üzere bir davranış sergilemezler. Görüşme odasından anneyi babayı dışarı çıkardığımızda artlarından ağlamaz, reaksiyonsuz kalabilirler.
Oyunlarda kısıtlılık
Otistik çocuklarda, öğrenmenin en değerli yolu olan öbür insanları izleyip taklit etme mahareti yetersizdir. Bu nedenle telefonda konuşuyormuş, yemek yiyormuş üzere taklit oyunları, kurgusal oyunları (Örneğin otomobile akaryakıt alalım, artık otomobil bozuldu tamirciye gidelim gibi), hayali oyunları (Örneğin elinde para olmadan para veriyormuş üzere yapma) oynayamazlar. Oyuncakları gayesine uygun oynayamazlar (Arabayı sürmek yerine, tekerleğini çevirmek gibi)
Arkadaş bağları
Arkadaşlık kurmada zahmetleri vardır. Bu zahmetleri üç kümeye ayırabiliriz. Bir kısmı kendisiyle bağlantı kurma isteklerini bile reddedir. İkinci küme kendisiyle bağlantı kurulursa o da katılır. Üçüncü küme ise tabiatıyla bağlantı kurmaya istek duyar ancak bağlantı becerilerindeki kısıtlılıklar nedeniyle reddedilebilir. Karşısındakinin hislerini, ne düşündüğünü, neyi kastettiğini anlayabilme marifetleri yetersizdir. Beden lisanını kullanmakta ve anlamakta zahmet çekerler.
Davranış Problemleri
Sallanma, kanat çırpma üzere tekrarlayıcı davranışlar (stereotipiler) en çok, en kolay fark edilen belirtilerdir. Zeka seviyesi düşük olan otistik çocuklarda tekrarlayan hareketler daha sık görülür
Bunun dışında hiperaktivite, başını vurma, ısırma, saldırganlık üzere davranış sıkıntıları görülebilir. Birtakım hadiselerde simetri ve düzenlilik takıntıları görülebilir. Bu durumda eşyaların yerinin değiştirilmesine reaksiyon gösterebilir, yeni eşyaları kabul etmez, eski hatta dar gelen ayakkabı, giysilerini giymekte ısrar eder.
Ağrı, yaralanma üzere durumlarda duyarsız kalabilir yahut birtakım seslere çok reaksiyon verebilir. Hareket eden, dönen ya da parlak cisimlere çok uzun müddet bakabilirler. Televizyondaki müzik ve reklama çok ilgi duyarlar.
Bilişsel Özellikler
Otizmli çocukları zeka seviyesine nazaran IQ'su 70'in üzerinde olanları yüksek fonksiyonlu ve 70'in altında olanları da düşük fonksiyonlu olmak üzere ikiye ayırabiliriz. Olayların yaklaşık % 70'inin zeka puanı 70'in altında yani düşük fonksiyonlu, %30'u ise 70 ve üstü zeka puanına sahiptir.
Bilgileri belli bir mana oluşturacak formda bütünleştirmede sorun yaşarlar. Detay üzerinde ağırlaşıp bütünü kavrayamazlar. Mesela konuttaki ocağın üstündeki tencere sıcaksa öbür yerlerdeki ocağın üzerindeki tencereler de sıcak olabilir halinde genelleme yapamama ya da o tencerenin her vakit sıcak kalmadığını anlayamama üzere problemler yaşanır.
Görsel yoldan öğrenirler, soyut sözcükleri, tabirleri ve mizahı kavramakta zahmet çekerler. Birtakım olaylarda hiperleksi dediğimiz bizatihi okumaya geçme görülür.
Erken Devir Belirtileri
Otizme mahsus olmamakla birlikte, otizm tanısı konulan çocukların erken periyotlarında; 6 ay civarında agulamanın olmaması, 9. Ayda babıldamanın (ba-ba-ba) olmaması, göz temasının az olması, seslenince az reaksiyon verme yahut hiç vermeme, kucağa alınmaktan hoşlanmama, yalnızlığa tepkisizlik üzere belirtilerinin olduğu tespit edilmektedir.
Epidemiyoloji
Otistik spektrum bozukluğunun (OSB) yaygınlık oranının yaklaşık her yüz çocuktan birinde görüldüğünü kabul edebiliriz. Erkek çocuklarda kızlara nazaran 3-5 kat daha sıktır. Tüm dünyada, tüm sosyoekonomik seviyelerde görülmektedir.
Etyoloji
Otizmin sebepleri ortasında birinci sırada genetik etmenler vardır. Monozigot ikizlerde birlikte görülme %36- %91, dizigotlarda ise % 5 olduğu belirtilmektedir. Poligenik geçiş yani çoğul gen etkileşimi ile geçiş kelam mevzusudur.
TEŞHİS
En değerli teşhis tekniği detaylı hikaye, klinik müşahede ve muayenedir. Bunun yanı sıra ölçekler kullanılabilir. Birinci yaştan itibaren belirtiler varsa otizm açısından "riskli çocuk" olarak kabul edip takibe alınmalıdır.
Otizm düzelir mi
Otistiklerin 1/3'ü erişkinlikte bağımsız ya da kısmen bağımsız; 2/3'ü diğerlerine bağımlı olup kurum/aile dayanağı ile yaşamaktadır. Olayların bir kısmında belirtiler büsbütün kaybolabilmektedir.
Beş yaş öncesi lisan gelişiminin olması, IQ seviyesinin 70'in üzerinde olması, belirti şiddetinin hafif olması, erken teşhis konulup eğitime başlanması, ortak dikkat hünerinin varlığı olumlu prognoz göstergeleridir.
Tedavi
Özel eğitim
Olgunun özellikleri ve seviyesine bağlı bir program eşliğinde yapılan eğitimdir. Çocuğun gereksinimlerine nazaran davranış değiştirme teknikleri, irtibat hünerlerini, ince-kaba motor hünerlerini ve öz bakım marifetlerini geliştirmeye yönelik çalışmalar, lisan ve konuşma terapisi üzere alanları içerir.
Tıbbi tedavi
Otizmi temelden düzelten ilaç tedavi yoktur. Lakin tekrarlayıcı davranışlar, saldırgan ve yaralayıcı davranışlar ve takıntı üzere belirtilere yönelik olarak atipik antipsikotik ilaçlar, çok hareketlilik durumunda DEHB tedavisinde kullanılan ilaçlar, tasa ve depresif bozuklukta antidepresan ilaçlar, nöbetleri olanlarda da antiepileptik ilaçlar kullanılmaktadır.
Belirtileri hayatın birinci üç yılında başlamaktadır.
Otizm Belirtileri Nelerdir?
Sözel irtibatta nitel bozulma
Otizmli çocuklarda en sık müracaat nedenlerinden biri konuşmanın olmaması, gecikmesi, yaşıtlarına nazaran geri olmasıdır. Konuşmayı öğrense de çok az konuşur yahut öğrendiği sözleri nadiren kullanır. Mesala bir defa "anne" der lakin uzun müddet bir daha anne demez. Konuşması gelişse bile bizatihi konuşmayı başlatmaz, karşılıklı konuşmayı sürdürmede zahmet yaşar.
Toplumsal iletişim-etkileşimde nitel bozulma
Karşısındaki şahsa gülümseme ya da yüz tabirine uygun yüz sözüyle karşılık verme, sarılma üzere duygusal karşılık verme üzere davranışları göstermezler.
Göz temasının yokluğu yahut kısa vadeli olması bariz dikkat çeken belirtilerden birisidir. Ortak dikkat olarak tanımlanan, irtibat kurduğu kişinin işaretlerine dikkat etme yahut karşısındakinin dikkatini bir kişi ya da objeye yöneltebilme mahareti yetersizdir. Bunun somut göstergesi istediği bir şeyi parmakla gösterebilmektir. Bir ileri basamağı ise güzeline giden bir şeyi, örneğin dışarıda gördüğü bir kediyi parmağıyla göstererek ilgisini paylaşabilmesidir. Lisanın gelişebilmesi için öncelikle ortak dikkatin gelişmesi gerekir
Ailelerin en çok lisana getirdiği şikayetlerden biri de ismi ile çağrıldığında birçok sefer bakmamasıdır. Duymuyormuş üzere davranırlar ve aileler işitmediğini düşünürler. Annesi yahut babasının sabah işe giderken bay bay deme ya da konuta geldiklerinde sevinme, kucaklama üzere bir davranış sergilemezler. Görüşme odasından anneyi babayı dışarı çıkardığımızda artlarından ağlamaz, reaksiyonsuz kalabilirler.
Oyunlarda kısıtlılık
Otistik çocuklarda, öğrenmenin en değerli yolu olan öbür insanları izleyip taklit etme mahareti yetersizdir. Bu nedenle telefonda konuşuyormuş, yemek yiyormuş üzere taklit oyunları, kurgusal oyunları (Örneğin otomobile akaryakıt alalım, artık otomobil bozuldu tamirciye gidelim gibi), hayali oyunları (Örneğin elinde para olmadan para veriyormuş üzere yapma) oynayamazlar. Oyuncakları gayesine uygun oynayamazlar (Arabayı sürmek yerine, tekerleğini çevirmek gibi)
Arkadaş bağları
Arkadaşlık kurmada zahmetleri vardır. Bu zahmetleri üç kümeye ayırabiliriz. Bir kısmı kendisiyle bağlantı kurma isteklerini bile reddedir. İkinci küme kendisiyle bağlantı kurulursa o da katılır. Üçüncü küme ise tabiatıyla bağlantı kurmaya istek duyar ancak bağlantı becerilerindeki kısıtlılıklar nedeniyle reddedilebilir. Karşısındakinin hislerini, ne düşündüğünü, neyi kastettiğini anlayabilme marifetleri yetersizdir. Beden lisanını kullanmakta ve anlamakta zahmet çekerler.
Davranış Problemleri
Sallanma, kanat çırpma üzere tekrarlayıcı davranışlar (stereotipiler) en çok, en kolay fark edilen belirtilerdir. Zeka seviyesi düşük olan otistik çocuklarda tekrarlayan hareketler daha sık görülür
Bunun dışında hiperaktivite, başını vurma, ısırma, saldırganlık üzere davranış sıkıntıları görülebilir. Birtakım hadiselerde simetri ve düzenlilik takıntıları görülebilir. Bu durumda eşyaların yerinin değiştirilmesine reaksiyon gösterebilir, yeni eşyaları kabul etmez, eski hatta dar gelen ayakkabı, giysilerini giymekte ısrar eder.
Ağrı, yaralanma üzere durumlarda duyarsız kalabilir yahut birtakım seslere çok reaksiyon verebilir. Hareket eden, dönen ya da parlak cisimlere çok uzun müddet bakabilirler. Televizyondaki müzik ve reklama çok ilgi duyarlar.
Bilişsel Özellikler
Otizmli çocukları zeka seviyesine nazaran IQ'su 70'in üzerinde olanları yüksek fonksiyonlu ve 70'in altında olanları da düşük fonksiyonlu olmak üzere ikiye ayırabiliriz. Olayların yaklaşık % 70'inin zeka puanı 70'in altında yani düşük fonksiyonlu, %30'u ise 70 ve üstü zeka puanına sahiptir.
Bilgileri belli bir mana oluşturacak formda bütünleştirmede sorun yaşarlar. Detay üzerinde ağırlaşıp bütünü kavrayamazlar. Mesela konuttaki ocağın üstündeki tencere sıcaksa öbür yerlerdeki ocağın üzerindeki tencereler de sıcak olabilir halinde genelleme yapamama ya da o tencerenin her vakit sıcak kalmadığını anlayamama üzere problemler yaşanır.
Görsel yoldan öğrenirler, soyut sözcükleri, tabirleri ve mizahı kavramakta zahmet çekerler. Birtakım olaylarda hiperleksi dediğimiz bizatihi okumaya geçme görülür.
Erken Devir Belirtileri
Otizme mahsus olmamakla birlikte, otizm tanısı konulan çocukların erken periyotlarında; 6 ay civarında agulamanın olmaması, 9. Ayda babıldamanın (ba-ba-ba) olmaması, göz temasının az olması, seslenince az reaksiyon verme yahut hiç vermeme, kucağa alınmaktan hoşlanmama, yalnızlığa tepkisizlik üzere belirtilerinin olduğu tespit edilmektedir.
Epidemiyoloji
Otistik spektrum bozukluğunun (OSB) yaygınlık oranının yaklaşık her yüz çocuktan birinde görüldüğünü kabul edebiliriz. Erkek çocuklarda kızlara nazaran 3-5 kat daha sıktır. Tüm dünyada, tüm sosyoekonomik seviyelerde görülmektedir.
Etyoloji
Otizmin sebepleri ortasında birinci sırada genetik etmenler vardır. Monozigot ikizlerde birlikte görülme %36- %91, dizigotlarda ise % 5 olduğu belirtilmektedir. Poligenik geçiş yani çoğul gen etkileşimi ile geçiş kelam mevzusudur.
TEŞHİS
En değerli teşhis tekniği detaylı hikaye, klinik müşahede ve muayenedir. Bunun yanı sıra ölçekler kullanılabilir. Birinci yaştan itibaren belirtiler varsa otizm açısından "riskli çocuk" olarak kabul edip takibe alınmalıdır.
Otizm düzelir mi
Otistiklerin 1/3'ü erişkinlikte bağımsız ya da kısmen bağımsız; 2/3'ü diğerlerine bağımlı olup kurum/aile dayanağı ile yaşamaktadır. Olayların bir kısmında belirtiler büsbütün kaybolabilmektedir.
Beş yaş öncesi lisan gelişiminin olması, IQ seviyesinin 70'in üzerinde olması, belirti şiddetinin hafif olması, erken teşhis konulup eğitime başlanması, ortak dikkat hünerinin varlığı olumlu prognoz göstergeleridir.
Tedavi
Özel eğitim
Olgunun özellikleri ve seviyesine bağlı bir program eşliğinde yapılan eğitimdir. Çocuğun gereksinimlerine nazaran davranış değiştirme teknikleri, irtibat hünerlerini, ince-kaba motor hünerlerini ve öz bakım marifetlerini geliştirmeye yönelik çalışmalar, lisan ve konuşma terapisi üzere alanları içerir.
Tıbbi tedavi
Otizmi temelden düzelten ilaç tedavi yoktur. Lakin tekrarlayıcı davranışlar, saldırgan ve yaralayıcı davranışlar ve takıntı üzere belirtilere yönelik olarak atipik antipsikotik ilaçlar, çok hareketlilik durumunda DEHB tedavisinde kullanılan ilaçlar, tasa ve depresif bozuklukta antidepresan ilaçlar, nöbetleri olanlarda da antiepileptik ilaçlar kullanılmaktadır.