İsmet İnönü

UzmanYazar · 16 Şubat 2026

İsmet İnönü (1884 - 1973)

Türkiye Cumhuriyeti'nin 2. Cumhurbaşkanı, ilk Başbakanı, Kurtuluş Savaşı'nın Garp Cephesi Komutanı ve Lozan Fatihi İsmet İnönü; askeri başarıları, diplomatik zekası ve Türkiye'yi II. Dünya Savaşı'ndan uzak tutan denge politikasıyla modern Türkiye'nin kurucu babalarından biridir.

1. Erken Dönem ve Askeri Eğitim

Doğum: 24 Eylül 1884 tarihinde İzmir'de doğdu. Aslen Malatyalı Kürüm ailesindendir.
Ailesi: Babası Reşit Efendi, annesi Cevriye Hanım'dır.
Eğitimi: Sivas Askeri Rüştiyesi'ni bitirdi. Mühendishane-i Berr-i Hümayun'u (Topçu Okulu) birincilikle bitirdi. 1906'da Harp Akademisi'nden kurmay yüzbaşı olarak birincilikle mezun oldu.
İttihat ve Terakki: Edirne'de görevliyken İttihat ve Terakki Cemiyeti'ne katıldı, ancak daha sonra ordunun siyasete karışmasına karşı olduğu için cemiyetle yollarını ayırdı.

2. Cepheden Cepheye: I. Dünya Savaşı ve Öncesi

İsyanların Bastırılması: 31 Mart Vakası'nı bastıran Hareket Ordusu'nda kurmay subay olarak görev yaptı. Yemen İsyanı'nın bastırılmasında rol aldı.
Balkan Savaşları: Balkan Savaşları sırasında Çatalca savunmasında bulundu.
I. Dünya Savaşı: Kafkas Cephesi'nde Kolordu Komutanı olarak Atatürk ile birlikte çalıştı (Bu dönemde Mustafa Kemal ile dostlukları pekişti). Suriye-Filistin Cephesi'nde savaştı.

3. Milli Mücadele ve İnönü Zaferleri

Mondros Ateşkes Antlaşması'ndan sonra İstanbul'a döndü, ancak Anadolu'daki direnişe katılmak üzere 1920'de Ankara'ya geçti.

Genelkurmay Başkanlığı: TBMM tarafından Genelkurmay Başkanı olarak görevlendirildi. Düzenli ordunun kurulmasında kritik rol oynadı.
I. ve II. İnönü Zaferleri (1921): Yunan ordusunun ilerleyişini durduran I. ve II. İnönü Muharebelerini kazandı. Bu zaferler, TBMM hükümetinin hem içerde hem dışarda otoritesini sağlamlaştırdı. Soyadı Kanunu çıktığında Atatürk, bu zaferlere ithafen kendisine "İnönü" soyadını verdi.
Mudanya ve Lozan: Büyük Taarruz'dan sonra Mudanya Ateşkes Antlaşması'nı imzaladı. Ardından Dışişleri Bakanı olarak Lozan Barış Konferansı'na gönderildi.

4. Lozan Fatihi ve Cumhuriyet'in İlk Başbakanı

Lozan Antlaşması (1923): Müttefik devletlere karşı çetin müzakereler yürüttü. "Ben buraya Mondros'tan değil, Mudanya'dan geldim" diyerek Türkiye'nin tam bağımsızlığını savundu ve Lozan Barış Antlaşması'nı imzalayarak Türkiye Cumhuriyeti'nin tapusunu aldı.
Başbakanlık: Cumhuriyet'in ilanıyla birlikte Türkiye'nin ilk Başbakanı oldu. 1923-1937 yılları arasında (kısa bir ara hariç) bu görevi sürdürdü. Devrimlerin uygulanmasında Atatürk'ün en yakın çalışma arkadaşıydı.

5. Cumhurbaşkanlığı ve "Milli Şef" Dönemi (1938-1950)

Atatürk'ün 10 Kasım 1938'deki vefatının hemen ardından TBMM tarafından oy birliğiyle 2. Cumhurbaşkanı seçildi. CHP Kurultayı'nda kendisine "Milli Şef" unvanı verildi.

II. Dünya Savaşı: Cumhurbaşkanlığı döneminin en büyük başarısı, Türkiye'yi II. Dünya Savaşı'nın yıkımından uzak tutmasıdır. Müttefiklerin ve Mihver devletlerin baskılarına rağmen "denge politikası" izleyerek ülkeyi savaşa sokmadı. "Sizi ekmeksiz bıraktım ama babasız bırakmadım" sözü bu dönemi özetler.
Çok Partili Hayat: 1945'ten sonra çok partili hayata geçişin önünü açtı. 1946'da ilk çok partili seçimler yapıldı.

6. Demokrasiye Geçiş ve Muhalefet Yılları

14 Mayıs 1950 Seçimleri: Demokrat Parti'nin kazandığı seçimlerde yenilgiyi kabul ederek iktidarı barışçıl bir şekilde devretti. Bu tutumu, Türk demokrasisinin yerleşmesi açısından hayati bir adım oldu. "Benim en büyük yenilgim, en büyük zaferimdir" demiştir.
Ana Muhalefet Lideri: 1950-1960 yılları arasında 10 yıl boyunca ana muhalefet lideri olarak görev yaptı.

7. 27 Mayıs Sonrası ve İkinci Başbakanlık

27 Mayıs Darbesi: 1960 darbesinden sonra kurulan Kurucu Meclis sürecinde ve sonrasında rol aldı.
Koalisyonlar Dönemi: 1961 seçimlerinden sonra, Türkiye'nin ilk koalisyon hükümetlerini kurarak 77 yaşında tekrar Başbakan oldu (1961-1965). Bu dönemde ordunun siyasete müdahale girişimlerine (Talat Aydemir ayaklanmaları) karşı sert durdu.
Ortanın Solu: 1965 seçimlerinde CHP'nin çizgisini "Ortanın Solu" olarak tanımladı.

8. Veda ve Vefat

Siyasetten Ayrılış: Parti içinde Bülent Ecevit ile yaşadığı görüş ayrılığı sonucu 1972 kurultayında genel başkanlığı kaybetti. Bunun üzerine senatör olarak görevine devam etti.
Vefat: 25 Aralık 1973 tarihinde Ankara'da, Pembe Köşk'te 89 yaşında hayatını kaybetti.
Anıtkabir: Naaşı, Anıtkabir'de Atatürk'ün tam karşısındaki anıt mezara defnedildi.